Малкумина битолчани денес знаат дека просторот околу црквата „Св. Богородица“ крие една интересна приказна од втората половина на XIX век – приказна за стар ан, за првите училишта во овој дел од градот и за битолчани кои со сопствени средства вложувале во образованието и духовниот живот.
Пред тука да бидат изградени училиштето и црквата, на овој простор се наоѓал Пипер-ан, стара градска зграда од османлискиот период.
Според податоците објавени во „Битола низ вековите“, со доброволни прилози од битолските граѓани и еснафи, како и со лични средства на д-р Константин Мишајков, старата зграда и просторот биле откупени. Пипер-ан бил во лоша состојба и бил урнат, а местото добило сосема нова намена.
На еден дел од плацот биле изградени машко и женско училиште, а потоа на другиот дел била подигната црквата „Св. Богородица“.
Точната година на отворањето на училиштето не е целосно усогласена во историската литература. Се среќаваат 1863, 1865, 1866 и 1869 година, но извесно е дека просветната дејност на ова место започнала во текот на 1860-тите – пред изградбата на денешниот храм.
Посебна улога во целата приказна имал д-р Константин Мишајков. Во историските извори се наведува дека тој приложил значителни средства за откупувањето на просторот и изградбата, а меѓу дарителите се споменуваат и познати битолски семејства, граѓани и претставници на еснафите.
Црквата „Рождество на Пресвета Богородица“ била изградена во почетокот на 1870-тите, а осветена во 1876 година. Мишајков и неговиот брат Панарет се вбројуваат меѓу нејзините главни добротвори.
Но особено интересна е судбината на училиштето.
Старата училишна зграда што ја гледаме на зачуваните фотографии повеќе не постои. Се наоѓала на местото каде што денес е повеќекатницата која битолчани ја знаат како „зградата на пензионерите“, спроти денешното ОУ „Св. Кирил и Методиј“.
Зачувана е и стара фотографија означена како „Училиштето Св. Богородица во Битола“, датирана во периодот 1898–1912 година. Таа денес е драгоцено сведоштво за изгледот на уште една исчезната битолска градба.
Така, на релативно мал простор во овој дел од Битола можат да се прочитаат неколку различни периоди од историјата на градот:
Пипер-ан, старото машко и женско училиште, црквата „Св. Богородица“, а подоцна и современите градби што целосно го промениле изгледот на местото.
Но можеби највредниот дел од приказната не се самите градби.
Тоа е податокот дека пред повеќе од век и половина битолчани, градските еснафи и добротворите собирале сопствени пари за да создадат место каде нивните деца ќе учат и каде ќе се развива духовниот живот на градот.
Зградите се менувале. Пипер-ан исчезнал. Старото училиште исчезнало.
Но приказната за битолчани кои сами вложувале во својата Битола заслужува да остане.
