Битола со векови била еден од најзначајните административни, воени и трговски центри на Балканот. Позната како Манастир во османлискиот период, градот бил седиште на бројни високи државни службеници, воени старешини и влијателни семејства.
Дел од нивните приказни и денес се зачувани таму каде што најмалку ги забележуваме – на старите османлиски нишани.
Испишани со калиграфско писмо и богато украсени во камен и мермер, овие надгробни споменици претставуваат вистинска историска архива. Зад имињата, титулите и молитвите се кријат приказни за луѓе кои некогаш биле дел од политичкиот и општествениот живот на Битола.
ТРАГИЧНАТА СУДБИНА НА МЛАДИОТ ДИРЕКТОР НА ЦАРИНАТА
Еден од спомениците го чува споменот на Исмаил Хаки Ефенди, кој во натписот се поврзува со функцијата директор на царината во Манастир – денешна Битола.
На споменикот е наведена 1332 година. Ако станува збор за хиџретската ера, оваа година би одговарала на 1913/1914 година; сепак, без целосна проверка на натписот и на календарската ознака, датумот треба да се наведува со соодветна резерва.
Од натписот може да се потврди неговата поврзаност со царинската служба во Манастир. Формулацијата дека бил „директор“ треба да се задржи само ако таа функција јасно е прочитана во оригиналниот текст или е потврдена со друг извор.
Натписот, според достапното читање, содржи и поетски стихови за неговата смрт во млада возраст. Тоа упатува на трагична и прерано завршена животна приказна, но не дозволува да се утврдат неговата точна возраст, причината за смртта или текот на неговата кариера без дополнителни податоци.
ХУСЕИН ПАША – ВИСОК ОСМАНЛИСКИ СЛУЖБЕНИК ВО РУМЕЛИЈА
Уште подлабоко во османлиското минато нè носи монументалниот и богато украсен споменик на Каваноззаде Хусеин Паша.
Во историските извори Хусеин Паша се појавува како румелиски валија, односно висок управен и воен претставник на османлиската власт во Румелија. Неговото име се поврзува со бурниот период околу 1820–1821 година, во времето на судирот меѓу централната османлиска власт и Али Паша Јанински.
Во тој контекст изворите го споменуваат Каваноззаде Хусеин Паша во врска со воени активности и испраќање сили, меѓу кои и артилериски единици. Сепак, конкретните датуми, должината на неговиот мандат и точната природа на секоја од наведените воени улоги треба да се утврдуваат според конкретни архивски записи, а не само според општи историски прегледи.
Податоците за неговиот вакаф упатуваат дека во 1821 година бил поврзан со основање или издржување медреса. Според вакафските записи, за нејзиното функционирање биле определени два дуќани, а нивната кирија била наменета за платата на мудерисот, односно предавачот во медресата. Подоцна во вакафот бил вклучен и лозов имот.
Овие податоци се однесуваат на вакафската задужбина и на нејзината имотна основа. Тие не треба автоматски да се толкуваат како доказ дека Хусеин Паша лично ја изградил медресата, ниту дека сите имоти биле завештани во ист момент; за тоа се потребни целосни вакафски документи и нивна прецизна хронолошка анализа.
Презимето Каваноззаде покажува припадност кон семејна или патронимска линија поврзана со името Каваноз. Тоа само по себе не докажува директно потомство од големиот везир Каваноз Ахмед Паша. Можно е да постоела поширока семејна, роднинска или клиентелска поврзаност, но таквата врска останува претпоставка сè додека не биде потврдена со генеалошки или архивски извори.
КАМЕНА АРХИВА НА БИТОЛА
Денес овие нишани можеби за многумина се само стари камени споменици со тешко читливи букви.
Но кога натписите ќе се прочитаат, зад каменот повторно се појавуваат луѓето.
Едниот – службеник поврзан со царинската управа во Манастир, за кого натписот сугерира дека починал млад. Другиот – висок османлиски претставник поврзан со функцијата румелиски валија, со воените случувања околу 1820–1821 година и со вакафска задужбина за образование.
Токму затоа старите османлиски надгробни споменици во Битола не треба да се гледаат само како остатоци од едно минато време.
Тие се камена архива на градот – страници од историјата на Битола кои сè уште стојат пред нас, само треба повторно да научиме да ги читаме, внимателно разликувајќи го она што е потврдено од она што допрва треба да се докаже.
———-
Напомена: Преводот на османлиските натписи е направен со помош на вештачка интелигенција и, поради староста, оштетувањата и сложеноста на писмото, можни се отстапувања и неточности во читањето и толкувањето.
