Битола, некогашниот Манастир, во доцниот 19 и почетокот на 20 век не била само административен центар на Османлиската империја, туку и еден од најзначајните образовни и интелектуални расадници на Балканот. Од овој град произлегле или тука се школувале луѓе кои подоцна оставиле длабока трага во создавањето на модерна Турција – не само како воени и политички лидери, туку и како архитекти, инженери и градители на новата држава.
Архитектурата како државен проект
Меѓу најзначајните имиња со битолски корени е архитектот Седад Хакки Елдем (1908–1988), една од централните фигури на турската архитектура во 20 век. Неговото семејство потекнува од Битола, а самиот Елдем ќе стане симбол на обидот за создавање национален архитектонски израз во Република Турција.
Како професор на Техничкиот универзитет во Истанбул и автор на бројни јавни и образовни објекти, Елдем ја обликува архитектонската мисла на цела генерација турски архитекти. Тој припаѓа на интелектуалниот и професионален круг што учествувал во архитектонското обликување на Анкара како нов главен град, вклучително и проектот на , мавзолејот на , симбол на турската државност и модернизација.
Воени инженери и инфраструктура
Покрај архитектите, Битола дала и бројни воени инженери и генерали кои имале клучна улога во изградбата на инфраструктурата на новата турска држава, патишта, мостови, касарни и административни комплекси.
Меѓу нив се вбројува Начи Елдениз (1875–1948), роден во Битола, османлиски офицер кој подоцна станува генерал и политичар во Република Турција. Тој припаѓа на генерацијата што ја трансформира воената и административната структура на империјата во современа национална армија.
Слична улога имал и Мехмет Сипхи Кула , исто така роден во Битола, кој учествувал во клучните воени операции во периодот на Турската војна за независност, но и во организацијата на воената инфраструктура по создавањето на републиката.
Во истата генерација припаѓа и Сулејман Сабри Паша , висок офицер кој дејствувал во Балканските војни и Првата светска војна, а подоцна и во периодот на државна консолидација на Турција.
Зошто токму Битола?
Причините зошто токму Битола дала ваков кадар се историски јасни. Градот бил:
- седиште на Битолскиот вилает
- центар на воени и административни училишта
- дом на европски конзулати и силно културно влијание
- мултикултурна средина со развиен урбан живот
Во таква средина се формирале луѓе со поширок поглед кон државата, просторот и јавниот интерес, предуслов за архитекти, инженери и администратори на една модерна држава.
Заборавено наследство
Денес, ова битолско наследство е речиси непознато за пошироката јавност во Македонија, иако градот има директна историска врска со создавањето на институциите, архитектурата и инфраструктурата на модерна Турција.
Историјата на Битола не завршува на Балканот, таа продолжува во Анкара, Истанбул и низ целата турска држава, вградена во камен, бетон и урбани визии што и денес се користат.
