Битола уште во 19 век била еден од најотворените градови на Балканот кон европските влијанија. Благодарение на трговците, учениците што се школувале во странство, дипломатите и патниците, во градот постепено почнале да навлегуваат нови навики, нов начин на облекување, уредување на домовите и однесување меѓу луѓето.
Извадокот од книгата „Калеидоскоп“ на проф. д-р Александар Стерјовски сведочи за една Битола која полека се менувала, но никогаш целосно не се откажала од својата традиција.
Од чаршија со дуќани до европски град
По големиот пожар во Битолската чаршија во 1863 година, започнале значајни промени во градската архитектура. Наместо дотогашните приземни, дрвени куќи и дуќани, почнале да се градат објекти од поцврст материјал и на повеќе катови. Приземјата биле продавници и работилници, а подрумите и горните катови служеле како магацини.
Европската мода пристигнува во Битола
Промените не се одразиле само врз изгледот на градот, туку и врз неговите жители.
Младите битолчани ги заменувале широките бечви со тесни европски панталони и сакоа. Во нивните елеци светкале скапи часовници, прикачени со златни или сребрени синџири. Англиските патописци Мекензи и Ирби забележале дека тоа веќе било „иредно руво кон француското“.
Кај жените промените оделе побавно. Според Хенри Ноел Брејлсфорд, младите битолчанки ги чувале модерните европски фустани и шапки во заклучени ковчези и ги покажувале само на гостите. Надвор од домовите, најчесто продолжувале да ги носат традиционалните народни носии.
Така, во Битола можело да се види дама во свилен европски фустан со шапка со широка сенка како се разминува со селанка облечена во тешка народна носија. Тоа било секојдневна слика на градот во втората половина на 19 век.
Нови навики и нов изглед на домот
Европските влијанија се чувствувале и во битолските домови.
Куќите станувале посветли и попространи, со стакла на прозорците и удобности што претходно биле непознати. Во нив се појавувале часовници кои не само што го покажувале времето, туку и свиреле мелодии – симбол на тогашниот „виенски вкус“.
Бон-тон по битолски
Со европската мода пристигнал и европскиот бон-тон.
Во Битола почнале да кружат преведени прирачници за пристојно однесување. Едно такво издание, отпечатено во Цариград во 1855 година, преку Крушево стигнало и до градот под Пелистер.
Во него биле содржани дури 195 совети за убаво однесување, распоредени во девет поглавја, посветени на почитта, разговорот, облекувањето, однесувањето на трпеза и односите со пријателите.
Совети стари повеќе од 170 години, а актуелни и денес
Од бројните правила, Александар Стерјовски издвојува неколку кои и денес звучат современо:
11. Не крцкај со забите, затоа што предизвикуваш непријатност кај оние што разговараат со тебе.
13. Кога кашлаш или кивнеш, прави го тоа внимателно и пристојно, без да ги вознемируваш луѓето околу себе.
62. Кога посетуваш болен човек, немој да се преправаш дека си лекар и да даваш совети за работи што не ги знаеш.
91. Дружи се со чесни и добронамерни луѓе и избегнувај ги лукавите и нечесните, зашто „со какви си, таков си“.
96. Не потсмевај му се на паднатиот човек. Помогни му и со секого биди љубезен и благ.
179. Радувај им се на луѓето што ги сакаш. Негувај пријателства без лутина, кавги и омраза.
Битола, град меѓу традицијата и Европа
Овие сведоштва покажуваат дека Битола не била само конзулски и трговски центар, туку и место каде европските идеи внимателно се вплетувале во локалната традиција. Градот ги прифаќал новите вредности, но не ги напуштал своите корени.
Токму затоа, приказната за европската мода и бон-тонот не е само приказна за облеката и манирите, туку сведоштво за создавањето на современата урбана Битола – град кој знаел да чекори во чекор со Европа, а да остане свој.
Текстот е обработен според извадокот „Европска мода и европски бон-тон“ од книгата „Калеидоскоп“ на проф. д-р Александар Стерјовски, дел од едицијата „Битолско десеткнижие“.
