Во периодот по Втората светска војна, кога Битола влегува во нов урбанистички циклус, старото градско ткиво се соочува со сериозни предизвици. Под влијание на модернистичките концепти и потребата од функционално проширување на градот, се појавуваат планови за пробивање нови улици и трансформација на постојните урбани целини¹. Во тие планови, Широк Сокак, иако веќе афирмиран како централна градска оска, не бил изземен.
Архивските и публицистички извори укажуваат дека во одредени урбанистички решенија се разгледувала можноста за негово проширување и делумно нарушување, што подразбирало рушење на дел од постојните објекти². Дел од овие интервенции навистина биле реализирани, особено со пробивањето на улицата „Борис Кидрич“, при што биле отстранети неколку градби, вклучително и објекти со архитектонска вредност³.
Во таков контекст, се појавува фигурата на доктор Калаузи, лекар и општествено влијателна личност, кој според сведоштва од современици и локални хроники, активно се спротивставил на радикалните интервенции врз улицата⁴. Неговото делување не било институционално формализирано во денешна смисла, но било значајно преку личниот авторитет и јавниот став што го застапувал.
Доктор Калаузи укажувал дека Широк Сокак не претставува само сообраќајна линија, туку културно-историска целина создадена во текот на повеќе векови, чија вредност не може да се мери исклучиво преку функционални урбанистички параметри⁵. Во време кога заштитата на културното наследство сè уште не била системски уредена, ваквите ставови претставувале исклучок, но и далекувидна позиција.
Се смета дека токму ваквиот отпор, заедно со реакциите на дел од битолската јавност, придонел одредени интервенции да бидат ограничени или ревидирани⁶. Иако улицата не останала целосно недопрена од промените на 20 век, нејзината основна морфологија и архитектонски ритам биле зачувани.
Од денешна перспектива, ваквите поединечни интервенции добиваат особено значење. Тие сведочат дека зачувувањето на Широк Сокак не било резултат само на институционални политики, туку и на лична свест и ангажман.
Името на доктор Калаузи ретко се споменува во официјалните записи, но неговата улога останува дел од усната историја на градот, како потсетник дека понекогаш токму поединецот ја носи одговорноста за зачувување на колективната меморија.
—
Фусноти:
¹ Александар Стерјовски, Градби, Битола, (година на издание), дел за урбанистички развој на Широк Сокак.
² Исто.
³ Исто; види и локални урбанистички записи за пробивањето на ул. „Борис Кидрич“.
⁴ Усни сведоштва и локални хроники, прибрани во битолската публицистика.
⁵ Интерпретација врз основа на контекстот од делото на Стерјовски и урбанистичките состојби од периодот.
⁶ Стерјовски, Градби, анализи за зачувување на градската структура на Широк Сокак.
