Кога денес ќе влеземе во црквата „Св. Богородица“ во Битола, погледот природно оди кон иконостасот, иконите и богатата внатрешност на храмот. Но меѓу нив се кријат мали натписи кои раскажуваат една голема приказна за стара Битола.
Приказна за градот на мајсторите, дуќаните и еснафите.
Храмот бил изграден во периодот околу 1870–1871 година, во време кога Битола била значаен трговски и занаетчиски центар. Историските извори сведочат дека токму занаетчиите имале важна улога во неговото подигање и опремување.
А битолските еснафи не помагале само со пари.
Тие подарувале икони.
Дел од нив се зачувани до денес, а старите дарителски натписи ни кажуваат кој ги подарил и кога. Според истражувањето „Битолските еснафи како донатори“, првобитниот иконостас бил едноставен и на него биле поставени четири големи икони подарени токму од битолските еснафи. Денес тие имаат поинаков распоред во храмот.
Една од најинтересните е „Благовештение Богородично“.
Во долниот дел на иконата останал запишан натписот:
„Приложение отъ еснафъ бочварский 1874 Мая 28“
Дар од битолскиот бочварски еснаф, од 28 мај 1874 година.
Тоа значи дека повеќе од 152 години оваа икона го чува споменот на битолските бочвари, луѓето кои од дрво изработувале буриња, каци и други садови, занает без кој некогашниот градски живот тешко можел да се замисли.
Но бочварите не биле единствените.
Меѓу зачуваните сведоштва е и иконата на Св. Спиридон, со димензии 88 на 134 сантиметри. На неа стои дека е:
„Приложение отъ еснафотъ Самарџиски 1873 окт 3.“
Значи, на 3 октомври 1873 година свој дар оставил и самарџискиот еснаф, мајсторите кои ги изработувале самарите за товарните животни, исклучително значаен занает во времето кога коњите и другите товарни животни биле дел од секојдневниот транспорт и трговија.
Уште едно интересно сведоштво се наоѓа на икона на Исус Христос на престол.
Во нејзиното подножје е запишано:
„Приложение отъ еснафъ левачки Во лета 1875 23.“
Со тоа својот траг во храмот го оставил и левачкиот еснаф во 1875 година.
Во изворите се среќаваат и други еснафски дарувања поврзани со храмот, што покажува дека не станувало збор за изолиран гест на неколку побогати луѓе. Дарувањето било дел од пошироката култура на старите битолски еснафи, заработеното од занаетот делумно да му се врати на градот и на духовната заедница.
Токму затоа овие икони денес имаат вредност која е поголема од нивната уметничка убавина.
Тие се документи.
Наместо хартија, нивниот документ е дрвото и бојата. Наместо архивски печат, неколкуте реда испишани од нивните дарители.
Зад зборот „бочварски“ стојат вистински битолски мајстори. Зад „самарџиски“ – луѓе кои секое утро ги отворале своите дуќани. Зад годините 1873, 1874 и 1875 стои Битола од пред повеќе од еден и пол век.
Град со чаршија полна со чекани, алати, мирис на дрво и кожа, со трговци, калфи и чираци. Град во кој еснафот не значел само професија, туку и припадност, солидарност и обврска кон заедницата.
Особено интересно е што истражувачот Роберт Михајловски, кој го проучувал живописот на храмот, дел од овие икони ги поврзува со Димитар Андонов Зограф, активен иконописец кој работел и во Магарево, Гопеш, Граешница и други места во Македонија.
И затоа, следниот пат кога ќе влеземе во „Св. Богородица“, вреди да не поминеме само покрај иконите.
Да застанеме.
Да ги погледнеме и малите букви под нив.
Затоа што таму, речиси незабележливо, старите битолчани ни ги оставиле своите потписи.
Мајсторите одамна ги нема. Многу од старите занаети исчезнале. Дуќаните се затвориле, чаршијата се променила, а Битола поминала низ војни, држави и генерации.
Но даровите останале.
И повеќе од 150 години подоцна, иконите во „Св. Богородица“ сè уште сведочат за едно време кога битолските еснафи не граделе само за себе.
Граделе и подарувале за Битола, и за оние што ќе дојдат после нив.
Извор: „Битола низ вековите – Битолските еснафи како донатори“, со користени истражувања за храмот „Св. Богородица“ и неговиот живопис.
